Svartstilla i vinterpausen …

svartstillaSusanne Skogstad. Merk deg namnet først som sist. Ei ung jente, fødd tre år før eg vart uteksaminert frå lærarutdanninga, ti år yngre enn mi eldste dotter og med ei djupare innsikt i eit gammalt menneske si sorg enn nokon annan eg har treft. Unge og gamle.

Og ingen skjønar dei at ei tomheit også er noko.
At det er eit fråvær.
Og at bak fråværet er det eit nærvær.

(Svartstilla s. 22)

Boka fekk eg tilsendt av det nystarta forlaget Gloria, av forleggaren sjølv, Anne Gaathaug, som spurte om eg hadde lyst å lese. Eg takka og bukka og lova ikkje noko. Tross alt står eg i ein heftig redaksjonsrunde med min eigne krimroman, Iskald, som kjem på Gyldendal i januar. ( Snikreklame)

Men boka var tynn og fekk god plass i ti-kilos bagasjen til Oslo. I tillegg smeltar eg som smøret, som erstatta solkremen min på 70-talet, når eg får ei bok på nynorsk frå eit hovudstadsforlag. Me har tross alt to jamstelte skriftspråk her i landet, sjølv om austlendingar i urbane strøk ofte ser ut til å gløyme det, utanom når russebussane er parkert og våreksamen i norsk melder seg.

Svartstilla … Eg strauk svarte bokstavar mot rosa bakgrunn før eg opna boka. Eit ord eg sjølv aldri har brukt verken når eg skriv nynorsk eller i talemålet mitt som minnar mest om ein form for normalisert nynorsk. Sannsynlegvis ville eg vore headhunta frå NRK for lenge sidan om dei berre hadde visst.

Eg hugsar berre at eg ville stå nærare.
At eg ville stå i lyset.
At eg ville sjå deg smile.
At eg ville høyre deg le.
Korleis eg trong deg i livet mitt.
Korleis eg til sist måtte ha deg i det. 
For eg såg at det var ein veg i deg.
Og eg såg at det var ei sanning i deg.
og eg såg at sjølve livet låg i deg.
Så var det berre du.
Slik det sidan har vore.
Slik det alltid skal vere.

(Frå Svartstilla s. 15)

Først tenkte eg at innhaldet stod i sterk kontrast til det rosa omslaget, men etter leste femti sider ombestemte eg meg. Dette er ikkje ei bok om sorg, men om kjærleik. Sjølvsagt måtte den vere rosa.

Susanne Skogstad dreg oss inn i ei vond og djup sorg som spring ut av eit langt liv med ekte kjærleik. Ikkje kjærleiken ein kjenner på i tenåra, når ein trur at verda går under om typen slår opp og ei veke seinare har funne seg ein ny. Her snakkar ein om kjærleik kor ein veit at alt vil stansa om den andre fer, har stansa, som hjarta på den som for, som klokka på veggen, som skyene, regnet, pusten, alt … har stansa fordi den eine ikkje er der lenger. Den andre har sett seg i kroppen, grodd fast i  blodbanane som rette masker strikka med tynn lintråd.

Forfattaren nappar aldri i den ytste huda, men opnar alle sår og let oss ta del i framtida vår, den me veit kan komme ein gong, den me frykta mest av alt. Ho tek oss inn der me mistar ektemaken etter eit langt liv, sjelevenen, elskaren, trøystaren, den me kryp inntil og er liten hjå.

Eg grein. I daglegstova på Soria Moria hotell, framføre sjelevenen min. Han som hadde drege meg med på romantisk helgetur etter ein heller heftig høstfest på Gyldendal Norsk Forlag. Den på takterrassen, midt i Oslo, med alle kjendisane og dei beste forfattarane. (Meir snikreklame)

Anne Gaathaug; Du skyldar Geir og meg ei ny romantisk hotellovernatting. Det vart ingen turar i skog og mark, det vart lite sauna og kosetid. Heile laurdagen sat eg i baren, drakk kaffi, åt trøstesjokolade, las Svartstilla og grein. No og då stansa eg, tørka tårer, fortalde Geir om alt eg hadde lese og kva det gjorde med meg. Han lytta, eg leste høgt, han nikka, eg leste meir og grein og grein og grein og Geir, sjølv om han var midt i CODEXEN til Tom, trøysta slik sjelevener gjer, og eg tenkte på korleis eg skal klare å gå vidare – om det vert meg som blir att åleine … ein gong. Og då grein eg enda meir. Og då tenkte eg at eg er fire år eldre enn Geir og bad til nokon om at eg måtte få døy før han.

Då eg studerte engelsk litteratur, same året som Susanne Skogstad vart fødd, skreiv eg ein tekst om å kjenne seg att i litteraturen og kva den gjer med oss når den treff sjela.

– Korleis kan eg kjenne meg att i sorga til ei gammal enke? spurde eg Geir. – Korleis kan Skogstad fortelje meg korleis det er? Ho er jo midt i tjueåra.

Det får meg til å undrast:  Kven er denne forfattaren? Kva livserfaring har ho som gjev henne ei slik innsikt? Dama kan skrive, bevares. Ho leikar seg med litterære verkemiddel og til tider er det som eg set musikk til teksten mens eg les. Han er så poetisk, så rytmisk vakker, nett som eit litterært requiem.

Eg grein over framtida mi ei heil stund, men brått opna romanen eit heilt fotoalbum i meg. Opna minnene. Bilete av sorger eg har råka borti gjennom livet. Mine eigne. Dei enno til dels fortrengde eg kjente på som åtteåring då mamma døydde, den andre sorga, som vaksen; då mormor døydde, far min … og dei alt for unge, dei brutale … trafikkulukker … Utøya.

Eg mintest sorga til venene mine. Den eg stod på utsida til før og som Svartstilla gjorde til mine, i små augneblink. Eg såg sorga dei gongene livet tok andre vegar, krappe umerka svingar. Så uendeleg med sorg, men samstundes kjærleik. Kjærleik mens eg las, då eg tok pause for å pusta … då eg grein. Og no …

No tenkjer kanskje du at ei slik bok orkar du ikkje å lese. Og eg seier at ei slik bok orkar du å lese. Ei slik bok må du lese. Mann og kvinne: Les! Du treng det som eg treng fotballkampar. Psykologen min heiter FK-Haugesund ( Norges beste tippeligalag) På kamp grin eg, ler eg og tømmer hovudet for skit utover grasmatta og den talentlause dommaren. Etter kamp er eg reinsa og klar for nye utfordringar.

Men tippeligaen er sesongbetont, som dei seier. I vinterpausen, når mørket senkar seg har eg det ofte tøft. Men ikkje no lenger. No har eg funne Svartstilla. Den kan eg bruke. Då kan eg grine over dei tapte kampane i livet, der eg vart sitjande i svartstilla, men eg kan og smile over gamle minner eg har saman med dei som var her med meg før, men ikkje no lenger.

Agnes Lovise Matre

1 kommentar

Legg igjen en kommentar

Fyll inn i feltene under, eller klikk på et ikon for å logge inn:

WordPress.com-logo

Du kommenterer med bruk av din WordPress.com konto. Logg ut /  Endre )

Google+-bilde

Du kommenterer med bruk av din Google+ konto. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer med bruk av din Twitter konto. Logg ut /  Endre )

Facebookbilde

Du kommenterer med bruk av din Facebook konto. Logg ut /  Endre )

Kobler til %s